Feeds:
Δημοσιεύσεις
Σχόλια

Archive for Ιανουαρίου 2015

Η απαρχή της τοπιογραφίας

Ο 17ος αιώνας θεωρείται η χρονική αφετηρία για την αυτοτέλεια και την άνθιση της ευρωπαϊκής τοπιογραφίας, η οποία συνδέθηκε αποκλειστικά με την Ολλανδία και την καλβινιστική Μεταρρύθμιση του 16ου αιώνα. Τα θρησκευτικά θέματα παραμερίζονται και ο φυσικός κόσμος προβάλλεται «σαν δώρο του Θεού». Στην υπόλοιπη Ευρώπη, η τοπιογραφία ως ανεξάρτητη θεματική κατηγορία, παραμένει άγνωστη, αφού το τοπίο, για αιώνες, αποτελούσε διακοσμητικό εικονολογικό στοιχείο μιας σύνθεσης. Η καθολική επικράτηση της τοπιογραφίας συντελείται τον 19ο αιώνα, όταν το κίνημα του ρομαντισμού πρόβαλλε «την ανάγκη επιστροφής στη φύση». Συνάμα οι νέες συνθήκες, που δημιούργησε η Βιομηχανική Επανάσταση, απομάκρυναν τον άνθρωπο από την αγροτική ζωή, γεγονός που οδήγησε στην αναζήτηση της υπαίθρου και την απεικονιστική αναβίωσή της μέσα από την τοπιογραφία.

J. M. W. Turner, Χιονοθύελλα – Ατμόπλοιο έξω από το λιμάνι

Ο γνωστός Άγγλος ζωγράφος J. M. W. Turner (1775-1851) υπήρξε η πιο επινοητική προσωπικότητα της τοπιογραφίας του 19ου αιώνα. Η ολλανδική θαλασσογραφία του 17ου αιώνα επηρέασε έντονα το σπουδαίο θαλλασογραφικό του έργο. Από το 1800 εισήγαγε «μια νέα επαναστατική προσέγγιση στην τοπιογραφία», προαναγγέλλοντας τους Ιμπρεσιονιστές, ενώ συνέλαβε την καταλυτική λειτουργία του συμβολισμού ως αφηρημένη δύναμη. Υπό αυτό το πρίσμα ο Turner αφηγείται στον πρωτοποριακό πίνακα Χιονοθύελλα – Ατμόπλοιο έξω από το λιμάνι (1842) την περιδίνηση ενός πλοίου μέσα σε χιονοθύελλα, που, ενδεχομένως, να αποτελεί προσωπικό του βίωμα. Η εντυπωσιακή τεχνική του αποδίδει «στα όρια της αφαίρεσης» την πιο δραματική και συνάμα θεσπέσια μορφή της φύσης. Ο ουρανός, η θάλασσα και η ορμή του ανέμου συμφύρονται σε ένα βίαιο στρόβιλο, στο κέντρο του οποίου απεικονίζεται, χωρίς λεπτομέρειες, η αμυδρή σκιά ενός καραβιού, σημάδι ανθρώπινης ύπαρξης. Το πλοίο μάχεται με το μαινόμενο πέλαγος και την καταστροφική μανία της καταιγίδας. Ο ατμός και η ομίχλη βρίσκονται σε μια βίαιη απεικονιστική κίνηση ενώ το φως και το χρώμα της ώρας προσδιορίζουν το εκτυφλωτικό σημείο του σκοτεινού σκάφους. Το φωτεινό σήμα που εκπέμπει και η σημαία που κυματίζει θαρραλέα στο ιστίο είναι τα μοναδικά σταθερά εικονολογικά στοιχεία. Μέσω των ισχυρών αντιθέσεων του φωτός και του σκοταδιού τα στοιχεία της φύσης προσλαμβάνουν μέγεθος και βάθος. Η πρωτοπορία της καλλιτεχνικής βούλησης του Turner έγκειται στη διάλυση των σχημάτων, στην εξαιρετικά ελεύθερη πινελιά και στην αφαιρετική απεικόνιση των εικονολογικών στοιχείων, προσδίδοντας στον πίνακα τολμηρή αφηγηματικότητα. Με άλλα λόγια, το έργο φέρει ευδιάκριτα τα χαρακτηριστικά του προ-ιμπρεσιονισμού, καθώς αποτυπώνει μια στιγμιαία εντύπωση μέσα στο χρόνο και στο χώρο.

img2_26

Ο ερμηνευτικός τρόπος και η υποκειμενική προσέγγιση του θέματος υποδηλώνουν το σημαινόμενο που εκθέτει τον προβληματισμό του Turner πάνω στη σχέση του ανθρώπου με την φύση. Για τον ζωγράφο η φύση αντικατοπτρίζει και εκφράζει τον συναισθηματικό κόσμο του ανθρώπου και το μεγαλείο της αποδίδεται με φαντασμαγορικό τρόπο στο συγκεκριμένο πίνακα. Σκοπός του καλλιτέχνη είναι να εξάρει την δύναμη και «την υπεροχή των φυσικών δυνάμεων απέναντι στην ευθραυστότητα του ανθρώπου». Σύμφωνα με τον Gombrich «αισθανόμαστε μικροί και αδύναμοι μπροστά στις δυνάμεις που δεν μπορούμε να δαμάσουμε, και θαυμάζουμε τον καλλιτέχνη που εξουσίαζε τα στοιχεία της φύσης». Η σκέψη του Turner υποκινείται από το νέο κοινωνικό μοντέλο που εισάγει η Βιομηχανική Επανάσταση στην Αγγλία από το 1760, όπου ο άνθρωπος είναι έρμαιο στην δίνη των ραγδαίων μεταβολών και ανακατατάξεων, που τον αποκόπτουν από την φυσική ζωή. Η συμβολιστική διάσταση που χαρακτηρίζει τον πίνακα αντλείται από το υπαινικτικό αποτύπωμα του παγιδευμένου καραβιού και τη στροβιλιστική απεικόνιση της χιονοθύελλας, και παραπέμπει, ολοφάνερα, στην ανθρώπινη ψυχή, η οποία περιδινείται αβοήθητη μέσα σε μια ταραγμένη εποχή.

Με αφορμή την επίκαιρη προβολή της ταινίας «Ο κ. Τέρνερ» του Μάικ Λι. 

Τμήμα γραπτής εργασίας στο πλαίσιο του προγράμματος
"Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό" του Ανοιχτού Πανεπιστημίου Κύπρου (2014).

Read Full Post »

Αργύρης Χιόνης

        μνήμη Αργύρη Χιόνη

Δεν ξέρω πώς να περιγράψω την ομίχλη
που σε σκεπάζει σήμερα
τη δύσκολη αναπνοή σου
το πάγωμα του κήπου σου

Άσπρα μπαμπάκια γύρω σου οι πέτρες
και πώς να καθαρίσεις το χωράφι χωρίς αξίνες∙
δεν πήρες τίποτα μαζί σου
έστω τα απαραίτητα.

Εσύ που ξέρεις όλους τους τρόπους
να ανασταίνεις τα φυτά
τις λέξεις να καλλιεργείς με επιμέλεια
δεν πρόφτασες την ξαφνική κακοκαιρία
τον βίαιο αέρα που σε σήκωσε.

Δίχως πυξίδα ανέβηκες σε βροχερόν ορίζοντα μόνος
κι ούτ’ ένας φθόγγος γνώριμος
μια πρόταση να μεταφράσεις.

Σε άγνωστη πατρίδα ξενιτεύτηκες.

Χριστούγεννα 2011

* Το ποίημα περιλαμβάνεται σε συλλογική έκδοση με κείμενα φίλων του Αργύρη Χιόνη, που εκδόθηκε και διανεμήθηκε δωρεάν από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη, με αφορμή το φιλολογικό μνημόσυνο που πραγματοποιήθηκε χθες (10.1.2015) στο φιλόξενο χώρο των εκδόσεων. 

Read Full Post »

DSC00572

Η ψυχή πιο σημαντική από το σώμα

Ο άνθρωπος είναι σαν το πουλί, που ο καιρός το στολίζει με πολύχρωμα πούπουλα. Όμως σαν έρθει ο καιρός θα μαδήσει τα πούπουλά του. Άμα δέσεις υπερβολικά την ψυχή σου με τα πούπουλα, ο καιρός μαζί με τα πούπουλα θα μαδήσει και την ψυχή σου. Ω, πόσο άσχημη θα είναι τότε η γύμνια σου!

Η σιωπή

Περί τριών πραγμάτων μην βιάζεσαι να μιλάς:
Περί του Θεού – μέχρι να στερεώσεις την πίστη σ’ Αυτόν. Περί της αμαρτίας του άλλου – μέχρι να θυμηθείς τη δική σου και περί της επόμενης ημέρας – μέχρι την αυγή της.

Αιωνιότητα

Κάθε αρετή προκαλεί αυτολησμονιά. Κάθε αρετή στην πλήρη έκφανσή της προκαλεί αυτοεξαφάνιση. Η κορυφαία αρετή, η αγάπη, σηματοδοτεί την πληρέστατη αυτολησμονιά και την πιο πλήρη αυτοεξαφάνιση.
Η αυτολησμονιά περνά στην αυτοεξαφάνιση, η αυτοεξαφάνιση περνά στην αιώνια ζωή.

Μην κομπάζεις με τη σοφία

Μην κομπάζεις με τη σοφία. Ούτε με του άλλου, αφού δεν είναι δική σου. Ούτε με τη δική σου∙ εφόσον κόμπασες σημαίνει ότι δεν την διαθέτεις αρκετά.
Κανένα λυχνάρι δεν καίει εάν δεν προσθέσουμε λάδι. Όλα τα λυχνάρια μπορούν να γεμίσουν, αλλά το λυχνάρι της σοφίας ποτέ.

Ο έπαινος και η επίπληξη

Ο έπαινος ή η επίπληξη, που μας έρχεται από τους ανθρώπους, πάντα χωρίζει την ψυχή μας στα δύο. Όταν μας επαινούν με το ένα μισό της ψυχής χαιρόμαστε για τον έπαινο, ενώ με το άλλο μισό θλιβόμαστε. Με το ένα μισό της ψυχής θλιβόμαστε όταν μας επιπλήττουν, ενώ με το άλλο μισό χαιρόμαστε. Αφού αισθανόμαστε στα μυστικά βάθη της ίδιας μας της γνώσης, ότι ούτε από μόνος του ο έπαινος ούτε από μόνη της η επίπληξη δεν τα είπε όλα για τον εαυτό μας.

Να είσαι προσεκτικός προς ακραίους επαίνους και ακραίες επιπλήξεις, και να θεωρείς ότι είσαι από τους πρώτους μικρότερος και από τους δεύτερους μεγαλύτερος. Ώστε να μην πετάξεις χωρίς φτερά και για να μην καταστραφείς χωρίς ελπίδα.

Ο φόβος από τον ίδιο τον εαυτό του

Όποιος ποτέ δεν τρόμαξε από τον ίδιο τον εαυτό του, αυτός δεν ξέρει για τον φόβο. Αφού όλα τα εξωτερικά τέρατα, τα οποία τρομάζουν τον άνθρωπο, βρίσκονται μέσα του, και μάλιστα στην ανόθευτη ουσία τους.
Υπάρχει κάποια άβυσσος μέσα μας, πάνω από την οποία όταν ο άνθρωπος μια φορά σκύψει παραμένει έως τον θάνατό του θαμπωμένος και τρομαγμένος.

Μην εμπιστεύεσαι την τύχη

Στον πλούτο να σκέφτεσαι, πώς με αξιοπρέπεια θα βαστάς στην ανέχεια.
Στην ευτυχία να σκέφτεσαι, πώς με αξιοπρέπεια θα βαστάς στη δυστυχία.
Όταν σε επαινούν οι άνθρωποι να σκέφτεσαι, πώς με αξιοπρέπεια θα βαστάς στον χλευασμό τους. Και σ’ όλη τη ζωή να σκέφτεσαι, πώς με αξιοπρέπεια θα πεθάνεις.

Η ματαιοδοξία

Όπως η κερασιά δεν φέρει καρπό πριν ρίξει τα άνθη, έτσι ούτε ο άνθρωπος δεν μπορεί να φέρει πνευματικό καρπό μέχρι να ρίξει από πάνω του τη σαρκική ματαιοδοξία και τον εξωτερικό στολισμό.

Μετάφραση από τα σερβικά: Σβετλάνα Πέτσιν, Ηλίας Σαραγούδας, 
Νεφέλη Σαραγούδα-Πέτσιν

Read Full Post »